دەقی وتاری سەرۆک کۆمار لە کۆنگرەی (دیالۆگەکانی میدیترانە) لە رۆمای پایتەختی ئیتالیا

2018/11/23
110 بینراو

رۆژی پێنج شەممە ٢٠١٨/١١/٢٢ بەڕێز سەرۆک کۆمار د. بەرهەم ساڵح لە کۆنگرەی (دیالۆگەکانی میدیترانە) کە لە رۆمای پایتەختی ئیتالیا بەڕێوەچوو، وتارێکی گرنگی پێشکەش کرد و تیایدا ئاماژەیکرد بۆ پێگەی میحوەریی عێراق و کاریگەرییەکانی لەسەر رەوتی روداوەکان و چەندین بابەتی گرنگی پەیوەست بە بارودۆخی ئەمڕۆی عێراق و ناوچەکە و رێوشوێنەکانی چارەسەرکردنی کێشەو گرفتەکان.

ئەمەش دەقی وتارەکەیە کە لە عەرەبییەوە کراوە بە کوردیی:

بەڕێزان: 

میوانە زێدە ئازیزەکان

سەرەتا دەمەوێت سوپاسی وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ئیتالیا و ISPI بکەم بۆ رێکخستنی ئەم کۆنگرەیە و پێدانی دەرفەتی قسەکردنم بۆ ئەم ئامادەبووە بەڕێزانە، هەروەها دەمەوێت سوپاسی فەخامەتی سەرۆک سێرگیۆ ماتاریللا و بەڕێز گیۆسیپی کۆنتیبکەم لە بەرامبەر میوانداریکردنم بۆ ئیتالیا.

رەنگە زۆر کەس بڵێن شتێکی دانسقە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستی ئێستادا بەدی ناکرێت لەکاتێکدا بە قۆناغێکی تری ململانێدا تێپەڕ دەبین، وەک چۆن لە زۆربەی کاتەکانی تری مێژوی هاوچەرخماندا گیرودەی ململانێ و ناکۆکییەکان بووین.

لەگەڵ ئەوانەشدا شکستی سەربازی داعش و پێکهێنانی حکومەتی نوێی بەغداد نەک هەر بە تەنیا بۆ عێراق بەڵکو بۆ هەموو خۆرهەڵاتی ناوەڕاستیش خاڵی وەرچەرخانن. 

عێراق بە درێژایی هەزاران ساڵ کوانوی گۆڕانکارییەکان بووە لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا زۆربەی کاتیش هاندەرو فاکتەر و بزوێنەری دیاریکردنی روخساری سیستمە هه‌رێمایه‌تییه‌كان بووە، هاوکاتیش رۆڵی لە دامەزراندن یان تێکچونیان هەبووە.

دەتوانم بڵێم ئێستا دەرفەتێک لە ئارادایە بۆ گۆڕینی رەوتی ئاڕاستەی عێراق و خۆشگوزەرانی و ئارامی وڵات، بیگۆمان ئەوەش پێویستی بە دەستپێکردنی چاکسازی ناوخۆی بنەڕەتییە لە ئاستی سیاسی و ئابووریدا.
 
بۆیە عێراق پێویستی بە دیالۆگی ناوخۆییە بۆ چارەسەرکردنی کەموکورتییەکانی پەیکەری سیستمەکەی کە لە ناوەرۆک و کرۆکی سیسته‌می سیاسی دوای ساڵی ۲٠٠۳ ەوە سەرچاوەی گرتووە.

عێراقییەکان ساڵانێکە بێزار و وەڕسن بەهۆی درێژەکێشانی ململانێکان و شکستهێنان لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییەکاندا، بۆیە عێراق پێویستی بە سەرلەنوێ دابینکردنەوەی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی وەک کارەبا و ئاو و ئاوەدانکردنەوەی ئەو شوێنانەیە کە لەکاتی جەنگدا دژی داعش وێران بوون، هەروەها گەڕانەوەی ئاوارەبوەکان بۆ زێدی خۆیان، کە ئەمانە ئەرکێکی هەنوکەین و دەبێت بەزوترین کات جێبەجێ بکرێت. 

گەندەڵی و خراپ بەکارهێنانی موڵکی گشتی توانا و بەرگەگرتنی دەوڵەتی عێراق بۆ ژیان لە ناودەبەن و بازنەی ململانێکان و تیرۆر بەهێز دەکەن، بۆیە پێویستە زۆنگاوی گەندەڵی وشک بکرێت.

بێ گومان شکست هێنانی داعش ئاڵنگارییەکی گەورە و سەرکەوتنێکی گرنگ بوو بۆ هێزە چەکدارەکانی عێراق - سوپا، پۆلیس، پێشمەرگە (حەشدی شەعبی کە بە فتوای ئایەتوڵا سیستانی سازمەندەیی کرا)، هەموویان شان بەشانی یەکتری لە جەنگدا بوون و جەنگاوەرێکی دلێر و سەرسەخت بوون، لەم بارەیەوە ئێمە سوپاسی ئەو کۆمەک کردنە دەکەین کە هاوپەیمانەکانمان لە هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی بە سەرکردایەتی ویلایەتە یەکگرتوەکان پێشکەشکیان کرد، کە چەندین دەوڵەتی لە خۆ گرتبوو لەوانە خانەخوێ کەمان دەوڵەتە سەخاوەتمەندەکەی ئیتالیا.
 
ئەرکی ئایندە بەهێزکردنی توانا سەربازی و هەواڵگرییەکانمان و پرچەکردنی هێزە چەکدارەکانمانە لە چوارچێوەی سیستمێکی بەرگری نیشتمانی و جەخت کردنەوە لەسەر ئەوەی کە چەک تەنیا لای دەوڵەت بێت.
 
تا ئێستا هەندێک بابه‌ت هەر جێی ناکۆکییە لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵیدا بۆیە کاتی چارەسەرکردنی ریشەی ئەم بابه‌تانه‌یه‌ لەرێی پابەند بوون بە دەستوورەوە، لەگەڵ ئەوەشدا هیوایەکی نوێ لە ئارادایە دوای ئەوەی سەرۆک وەزیری نوێ د. عادل عەبدولمەهدی و سەرکردایەتی کوردستان دووپاتیان کردەووە کە هەنگاو بۆ پێشەوە دەنرێت بۆ چارەسەرکردنی ئەو بابه‌ته‌ هەڵپەسێراوانە، هاوکات رێککەوتنەکەی ئەم دواییە بۆ دەستپێکردنەوەی ناردنە دەرەوەی نەوتی کەرکوک بۆ بەندەری جەیهان دەستپێشخەرییەکە کە جێی خۆشحاڵییە.

لەگەڵ هەموو ئەوانەدا کۆتایی هێنان بەو قەیرانانەی کە عێراق بەدەستیانەوە دەناڵێنێت پێویستی بەسەرلەنوێ بنیاتنانەوەی سیستمی سیاسی مۆدێرنە بۆ ئەوەی هاوڵاتیان متمانە بە حکومەت بکەنەوە، چاکسازی سیستم دەبێت لەسەر بناغەی پاراستنی دەستوور و دەوڵەتی مەدەنی بێت، کەئەمەش دەتوانێت پشتگیری رۆڵی ژنان و مافەکانیان بکات و هاوکات پابەند بوون بە مافەکانی مرۆڤ زامن دەکات.

گرنگترین ئەو ئاڵنگارییانەی کە ئەمڕۆ روبەڕووی عێراق دەبێتەوە چاکسازی ئابووری و نوێکردنەوەیەتی، دیارە عێراق خاوەنی سەرچاوە و دەرامەتی سروشتی زۆر و ئاو و خاکێکی بەپیت و شوێن و پێگەیەکی جوگرافی ـ سیاسییە کە لە ژمارە نایەن، بۆیە دەکرێت ببێتە چەقی بازرگانی هەرێمەکە و بوژانەوەی لە پاش دەیان ساڵی جەنگ، سزا و گەمارۆکان، ململانێکان، خراپ بەڕێوەبردنی ئابووی، گەندەڵی..... هەموو ئەمانە عێراقیان کردووە بە دەوڵەتێکی بخۆر کە پشت بە تاکە سەرچاوەیەک ببەستێت کە ئەمەش ناتوانێت بەرگە بگرێت. 

ئەمڕۆ ئێمە لە عێراق ٣٨ ملیۆن کەسین ساڵانەش بە رێژەی یەک ملێون کەس زیاد دەکات، بێکاریش لەنێو گەنجاندا بەربڵاوە ئەمەش مەترسییەکی گەورەیە لە بواری ئەمنی و پەرەپێدانی کۆمەڵایەتیدا.

حکومەتی نوێ بە سەرۆکایەتی عادل عەبدولمەهدی کە ریفۆرمیستێکی پراگماتی و پسپۆڕێکی ئابوورییە هەوڵ دەدات پلانێکی بەهێز جێبەجێ بکات بۆ دووبارە داڕشتنەوەی هەڕەمی ئابووری کە دامەزراوە لەسەر رێگەدان بەکەرتی تایبەت و هاندانی وەبەرهێنان. 

یەکێتی و ئاسایشی عێراق بە شێوەیەکی بنەڕەتی پشت دەبەستن بە بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی ژێرخانی ئابووری لە ناوخۆی عێراق و لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێدا، ئەمەش کار و ئەرکێکی پێویستە بۆ بەهێزیی و یەکگرتوی و ووڵات و پەرەپێدانی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان لەگەڵ دراوسێکان و زامنکردنی دەرفەتەکانی کار بۆ توێژی گەنجانمان. 

عێراق کاردەکات بۆ لابردنی کۆسپەکانی بەردەم کۆمپانیاکانی کەرتی تایبەتی عێراقی و بیانی، هەروەها لابردنی کۆسپەکانی بەردەم دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتیەکان و وڵاتانی کۆمەک بەخش بۆ وەبەرهێنان لە پرۆژەکانی ژێرخانە سەرەکییەکان، ئەو پرۆژانەش دامەزراوەکانی بەندەرە قوڵ و فراوانەکان لە بەسرە، هێڵەکانی رێگاوبانی خێرا، هێڵە ئاسنینە نوێیەکان، فڕۆکەخانەکان، کۆمەڵگە پیشەسازییەکان، بەنداوەکان، پرۆژەکانی ئاودێریی لە دەشتی نەینەوا و گەرمیان و دەشتی هەولێر و چاککردنی زەوی و زارەکانی باشوور دەگرێتەوە.

کە لەو روەوە دەتوانرێت چاو لە ئەزمونی هەمان شێوەی تایلاند و ڤێتنام و هیند بکرێت کە پارەدارکردنی وەبەرهێنانی لە سندوقەکانی سیادی ژاپۆن و چین و کەنداو وە دابینکراوە راکێشا، هەروەها سەرباری گەشەسەندنی ئابووری ناوخۆ، دەکرێت ئەم پرۆژانە بەشداری بکەن لە تاوسەندنی ئابووری هەرێمەکە.

عێراق سەنتەرێکی ستراتیژی گرنگە کە جیهانی عەرەبی دەبەستێتەوە بە ئێران و تورکیا و ئابووری ناوچەی کەنداویش بە ئەوروپاوە، بۆیە پەیوەندییەکانی عێراق دەتوانێت دەوڵەتانی ناوچەکە پێکەوە ببەستێتەوە تا ببێتە سەنتەر و ناوجەرگەی رێگای ئاوریشمینێکی نوێ بەرەو دەریای ناوەڕاست. بۆ ئەوەی عێراقیش ئارام و سەرکەوتوو بێت پێویستی بە سیسته‌مێکە تا لەهەرێمەکەدا پشتی پێی ببەسترێت بۆ دەستەبەر بوونی ئارامی.
 
عێراق گۆڕەپانی ململانێی هێزەکانی ناوچەکە بوو، بگرە و بەردەی نێوان لایەنە کاریگەرەکانی ناوچەکە و جیهان لەسەر عێراق و هەروەها ململانێکانی ناوخۆ لە ماوەی چل ساڵی رابردوودا قەیرانی عێراقیان قوڵتر کردووتەوە.
 
عێراق لە جەنگێکەوە پێی دەنایە جەنگێکی ترەوە، روبەڕووی سزا و گەمارۆکان و پەلاماردانی تیرۆریستان ببووە، وایلێهاتبوو لە قەیرانێکەوە ئەچووە قەیرانێکی ترەوە. بەڵام دەبێت ئەمە کۆتایی پێبێت، کاتی ئەوە هاتووە ئارامی و پێشكه‌وتنی عێراق بکرێتە خاڵی بەرژەوەندی هاوبەش لەگەڵ دراوسێکانیدا، چونکە عێراق وڵاتێکی گرنگە لە جیهانی عەرەبییدا و ئەم بناغە و پایە عەرەبییەش بۆ ئێمە گرنگە لە رووی ئابووری و سیاسیەوە.

بۆیە گەشەپێدانی پەیوەندییەکانمان لەگەڵ دراوسێ عەرەبەکانمان و وڵاتانی کەنداودا بەشێوەیەکی هەمەلایەنە دووپات دەکەینەوە، بە هەمان شێوە پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ئێرانیشدا گرنگە و سنورێکی هاوبەشمان لە نێواندایە بە درێژایی ١٤٠٠ کیلۆمەتر و چەندین پەیوەندی کۆمەڵایەتی و کلتوری لەنێوان هەردوو وڵاتدا بوونی هەیە کە بەرژەوەندی نیشتمانیمان وا دەخوازێت پەیوەندییە باشەکانمان لەگەڵ ئێراندا بەهێز بکەین، هەروەها بەهێزکردنی پەیوەندییەکانمان لەگەڵ تورکیای دراوسێ باکوورییەکەماندا کە بێگومان ئەویش لەروی جوگرافی و سیاسی و ئابوورییەوە گرنگە.
 
تازە لە گەشتێکم بۆ وڵاتانی دراوسێ (کوەیت، ئیمارات، ئوردن، ئێران و سعودی) گەڕاومەتەوە، پەیامەکەمان ئەوەبوو کە عێراق سورە لەسەر پاراستنی سەربەخۆیی و سەروەری، بوژانەوە و نوێکردنەوەی ئابوورییەکەمان و هەلی کار بۆ گەنجەکانمان لەئەولەویەتی ئێمەدایە، دەمانەوێت ئۆقرەیی و سەرەوەریی و تاوسەندنی عێراق بەرژەوەندی هاوبەش بێت بۆ دراوسێکانمان.

دەرفەتەکانی سەرکەوتنی عێراق راستەقینەن بەڵام رێگاکەی پڕە لە مەترسیی، بۆیە بەرگەی گرژیی و ئاڵۆزیی زیاتری ناو دەوڵەتە هاوسێکانی ناگرێت، خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی بە سیسته‌مێکە لە ناوچەکەیدا کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ئەمنی هاوبەش دابمەزرێت لە بەرەنگار بونەوەی ئەو توندڕەوانەی کە پشت بە توندوتیژیی دەبەستن، هەروەها هاریکارییەکی ئابووری تۆکمەش لە ئارادا بێت وەک چۆن لەرابردوودا پەیڕەو دەکرا، دەکرێت بڵێین ئەوکاتە عێراقی خاوەن سەروەریی و خاوەن پێگەی گرنگی جوگرافی، سیاسی، ئابووری و کلتوری دەتوانێت ببێتە ناوەندی سیسته‌مێکی نوێی ناوچەیی.
 
دڵنیام زۆربەتان ئەمە بە خەونێکی زۆر دەزانن رەنگە هەروەک خۆزگە لێی بڕوانن، دەزانم ئەمە ئاسان نییە و بە دڵنیاییەوە روبەڕووی ئاستەنگی زۆر دەبێتەوە، بەڵام ئەوروپا دوای دوو جەنگی جیهانی ماڵ وێرانکەر ئەمەی بەدی هێنا، زۆر ناوچەی تر لە جیهاندا ململانێی دەیان ساڵەیان تێپەڕاند، پێویستە زۆر بە جدیی و چالاکانە بەدواداچون بکەین بۆ وەها پرۆژەیەک، لە پێش هەموو شتێکەوە ئەم بەرپرسیاریەتیە دەکەوێتە سەرشانی ئێمە لە ناوچەکەدا، چونکە گەلەکەمان شایستەی باشترینە.
 
بە لێشاو گەنجان بێکارن، ملیۆنان کەس لە ناوخۆدا ئاوارەن و لە ئۆردوگای پەنابەران دا دەژین، هەژاری و ململانێکان بوونەتە زەمینەیەکی لە بار بۆ تیرۆر و توندڕەوی، هەروەها کۆچبەرەکان لە خاکی بەپیت و بەرەکەتمان هەڵاتوون بەرەو کەنارەکانی ئەوروپا دێن، پێویستە ئەمە ببێتە خەم و بەرژەوەندی هاوبەشی جیهانی، بەدڵنیاییەوە بەرژەوەندی ئەوروپاش.
 
بابەتی کۆنگرەکە سەبارەت بە تواناکانی گەنجان و ژنانە، ئەجیندای چاکسازی لە عێراقدا و هەروەها دیدو روانینی پێویست بۆ دامەزراندنی سیسته‌مێکی هەمیشەی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا زامنی تێکشکاندنی توندڕەویی و توندوتیژییە لەرێی دەستەبەرکردنی خوێندن و رەخساندنی دەرفەتەکانی هەلی کار بۆ گەنجەکانمان و پەرەپێدانی توانا مرۆییەکان وەک ئامانجێکی سەرەکی حکومەتەکەمان و حکومەتەکانی هێزە جیهانییەکان.

سوپاستان دەکەم


Presedent

هەواڵی پەیوەندیدار

هەڵبژاردە

رۆژمێری چالاکیەکان